An Armenian Journalist's Notes

Քամյու. “Հենց միայն գագաթներ նվաճելու համար թափված ջանքերը բավական են, որ լցնեն մարդու սիրտը”

Advertisements

Աստվածները դատապարտել էին Սիզիփոսին անընդհատ լեռան գագաթը բարձրացնել մի ժայռաբեկոր, որտեղից այն ետ էր գլորվում սեփական ծանրության պատճառով: Աստվածները հիմքեր ունեին կարծելու, որ ծանր և անհույս աշխատանքից ծանր պատիժ չի կարող լինել:

Եթե հավատալու լինենք Հոմերոսին, Սիզիփոսը մահկանացուների մեջ ամենաիմաստունն ու հեռատեսն էր: Ըստ մեկ այլ ավանդության, ընդհակառակը, ավազակային կյանքի հակում ուներ: Ես այստեղ հակասություն չեմ տեսնում: Պարզապես տարբեր կարծիքներ կան այն պատճառների շուրջ, որոնք նրան դժոխքի անօգտակար աշխատավոր դարձրին: Սկզբում նրան մեղադրում էին աստվածների նկատմամբ թեթևամիտ վերաբերմունք ունենալու մեջ: Իբր տարածել էր նրանց գաղտնիքը: Յուպիտերը փախցրել էր Էգինային` Ասոպոսի դստերը: Հայրն անակնկալի եկավ այդ անհայտացումից, բողոքեց Սիզիփոսին: Վերջինս, որ գիտեր առևանգման մասին, խոստացավ Ասոպոսին ամեն կերպ օգնել այն պայմանով, որ նա ջուր տա Կորնթոսի ամրոցին:Սիզիփոսը ջրի օրհնությունը նախընտրեց երկնային շանթերից, դրա համար էլ դատապարտվեց դժոխային տանջանքների: Հոմերոսը պատմում է նաև, թե ինչպես էր Սիզիփոսը շղթայել Մահը: Պլուտոնը չկարողացավ հանդուրժել իր տիրակալության ամայությունն ու լռությունը, ուղարկեց պատերազմի աստծուն, որը Մահվանը խլեց հաղթողի ձեռքից:

Պատմում են մինչև անգամ, որ մոտալուտ մահն զգալով, Սիզիփոսը անխոհեմաբար ուզեց փորձել կնոջ սերը և հրամայեց մահից հետո իր մարմինը առանց թաղման արարողության շպրտել քաղաքային հրապարակը: Շուտով նա հայտնվեց դժոխքում: Եվ այնտեղ վրդովվա կնոջ` մարդասիրությանն այնքան խորթ հնազանդությունից, կողակցին պատժելու թույլտվություն ստացավ: Բայց երբ նորից տեսավ այս աշխարհը, վայելեց ջուրն ու արևը, քարերի տաքությունն ու ծովը, չուզեց մտնել ստորգետնյա խավարի դժոխքը: Աստվածների հիշեցումները, զայրույթը, նախազգուշացումները, ոչինչ չօգնեց: Դեռ երկար տարիներ նա ապրեց ծովածոցի ափին` ալիքների խշշոցի, հողի ժպիտների մեջ: Աստվածները ստիպված էին վճռական միջոցների դիմել: Հերմեսը եկավ, բռնեց այդ անհնազանդի օձիքից ու երջանկության գրկից խլելով, քարշ տվեց դեպի դժոխք, ուր քարն արդեն պատրաստ էր:

Այսքանը բավական է, որպեսզի հասկանալի դառնա` Սիզիփոսը աբսուրդ հերոս է: Այդպիսին է նա թե’ իր ուրախությունների, թե’ իր տառապանքների մեջ: Աստվածներին արհամարհելու, մահը ատելու, կյանքը կրքոտ սիրով սիրելու համար նա դատապարտվեց ահավոր տանջանքների` ստիպված եղավ զբաղվել մի գործով, որը վերջ չունի: Ահա’ երկրային վայելքները սիրելու գինը: Մեզ հայտնի չեն Սիզիփոսի` դժոխային կյանքի մանրամասները: Առասպելները ստեղծում են, որպեսզի բորբոքվեն մեր երևակայությամբ: Ինչ վերաբերում է կոնկրետ Սիզիփոսին, մենք կարող ենք պատկերացնել միայն, թե ինչպես էր մինչև վերջ պրկում մարմինը, որպեսզի բարձրացնի ահռելի քարը, գլորի լեռն ի վեր և հարյուրերորդ անգամ հաղթահարի նույն վերելքը: Մենք անգամ տեսնում ենք նրա ջղաձգված դեմքը, ժայռին հպված այտը, ցեխոտ ծանրությունը պահող ուսը, սայթաքող ոտքը, փոշոտ ափերն ու երկու թևերի խիստ մարդկային ինքնավստահությունը: Այս երկար տառապանքը, որը կարող է չափվել միայն աներկինք անսահմանությամբ ու անսկիզբ-անվերջ ժամանակով, պսակվում է հաջողությամբ: Նա հասնում է իր նպատակին ու տեսնում, թե ինչպես է քարը հաշվված վայրկյաններում գլորվում խորխորատ, որտեղից նորից գագաթ պետք է բարձրացնել: Սիզիփոսը հովիտ է իջնում:

Հենց այս վերադարձի, դադարի պահին է Սիզիփոսը հետաքրքրում ինձ: Քար հրելուց պրկված դեմքը քարացել է արդեն: Ես տեսնում եմ, թե ինչպես է այդ մարդը ծանր, հավասար քայլերով վերադառնում դեպի իր տառապանքը, որը վերջ չունի: Ահա այդ` թեթևացած շունչ քաշելու պահը, որը կրկնվելու է, ինչպես իր տառապանքը, ինքնագիտակցության պահն է: Լեռան գագաթից աստվածների բնակատեղին իջնելու յուրաքանչյուր ակնթարթին նա վեր է բարձրանում իր ճակատագրից: Նա իր ժայռից ավելի կարծր է:

Եթե այս առասպելը ողբերգական է, ապա միայն այն պատճառով, որ հերոսը խելամիտ է: Իրո’ք, ի՞նչ իմաստ կունենար նրա պատիժը, եթե հաջողության հույսից ամեն քայլին գոտեպնդվեր: Մեր օրերի բանվորը ողջ կյանքում աշխատում է նման լարվածությամբ, և նրա ճակատագիրը նվազ աբսուրդ չէ: Բայց ողբերգական է դառնում միայն այն պահերին, երբ ինքը գիտակցում է դա: Սիզիփոսը` անզոր ու ըմբոստ, աստվածների պրոլետարը, գիտի իր ծանր վիճակի անելանելիությունը. Այդ մասին է նա մտածում ցած իջնելիս: Ողջամտությունը, որ նրան պիտի տառապանք պատճառեր, հաղթանակի է վերափոխվում: Չկա այնպիսի ճակատագիր, որը հնարավոր չլինի հաղթահարել արհամարհանքով:

Եվ այսպես, եթե հովիտ իջնելիս որոշ օրեր նա տխրում է, որոշ օրեր էլ կարող է ուրախ լինել: Սա չափազանցություն չէ: Ես նորից պատկերացնում եմ, թե ինչպես է մոտենում ժայռաբեկորին Սիզիփոսը և ինչ մեծ վիշտ է ապրում: Սակայն երբ երկրային հիշատակները պարուրում են նրան, երբ երջանկության պահանջը անհաղթահարելի է դառնում, պատահում է, որ թախիծը չքանում է մարդու հոգուց, իսկ դա արդեն ժայռի հաղթանակն է, մարդը` ինքը ժայռ է: Խորունկ վիշտը դժվար է տանել: Դրանք մեր Գեթսեմանիի գիշերներն են: Բայց մեզ ճնշող ճշմարտությունները հայտնի դառնալուն պես տարրալուծվում են: Այդպես Էդիպը ինքն էլ չիմանալով սկզբում, համակերպվում էր ճակատագրին: Դժբախտությունն սկսվում է այն պահից, երբ նա հասկանում է դա: Բայց այդ նույն պահին կուրացած ու հուսահատ Էդիպը իմանում է նաև, որ իրեն աշխարհին կապող միակ կապը աղջկա նուրբ ձեռքն է: Հնչում են նրա պաթետիկ բառերը. «Չնայած այդքան փորձություններին, իմ առաջացած տարիքն ու մեծահոգությունն ինձ ստիպում են խոստովանել, որ ամեն ինչ լավ է»: Սոֆոկլեսի Էդիպը, ինչպես նաև Դոստոևսկու Կիրիլովը այսպիսով ստեղծում են աբսուրդ հաղթանակի բանաձևը: Անտիկ իմաստնությունը միանում է ժամանակակից հերոսականությանը:

Աբսուրդի բացահայտումը միշտ զուգակցվում է երջանկության ձեռնարկ գրելու գայթակղությանը: «Ի՞նչ, այդքան նեղ արահետ ընտրել…»: Բայց չէ՞ որ միայն մի աշխարհ կա: Երջանկությունն ու աբսուրդը նույն մայր հողի երկու զավակներն են: Նրանք անբաժանելի են իրարից: Սխալ կլիներ, իհարկե, պնդել, թե երջանկությունը առաջանում է աբսուրդի կրկնությունից: Պատահում է, որ աբսուրդի զգացողությունն է երջանկությունից ծնվում: «Ինձ թվում է`ամեն ինչ լավ է»,- ասում է Էդիպը: Իրոք սուրբ բառեր են, արձագանքում են մարդկային դաժան ու ինքնամփոփ տիեզերքում: Նրանք մեզ սովորեցնում են, որ ամեն ինչ վերջացած չէ, վերջացած չէր: Նրանք այս աշխարհից վռնդում են Աստծուն, որն իր հետ բերել էր անբավարարվածության և անիմաստ տառապանքի զգացում: Այդ բառերը ճակատագրի զեկը հանձնում են մարդուն, նրան ստիպում տնօրինել:

Սիզիփոսի լուռ երջանկության պատճառը հենց դա է: Իր ճակատագիրն իրեն է պատկանում: Իր գործն իր քարն է: Ճիշտ այդպես աբսուրդ մարդը, մտասևեռվելով իր տառապանքների վրա, բոլոր կուռքերին ստիպում է սսկվել: Եվ ահա’, տիեզերքում, ուր անսպասելիորեն լռություն էր հաստատվել, լսվում են հազարավոր նուրբ, հիասքանչ –երկրային ձայներ: Այս տարերային և խորհրդավոր կանչերը, բոլոր հրավիրող դեմքերը հակառակ իմաստ ունեն և հաղթանակի արժեք են ստանում: Առանց ստվերի արև չկա, գիշերվա գոյությունն էլ պետք է ընդունել: Աբսուրդ մարդն ասում է` այո’, և նրա եռանդն անսպառ է դառնում: Գոյություն ունի անձնական և ոչ ի վերուստ կառավարվող ճակատագիր, կամ ծայրահեղ դեպքում կա միայն մի ճակատագիր, որը աբսուրդ մարդը համարում է անհուսալի ու արհամարհելի: Մնացած բոլոր դեպքերում նա զգում է, որ ինքն է իր օրերի տերը: Ահա այդ ակնթարթային պահերին, երբ մարդը հետադարձ հայացք է նետում ապրած կյանքի վրա, Սիզիփոսը վերադառնալով դեպի իր քարը` տարվում է ճակատագիր դարձած անկապ դեպքերի հաջորդականությամբ, որ ինքն է ստեղծել, ի մի բերել հիշողությամբ, ամրապնդել մոտակա մահով: Եվ այսպես, ընդունելով այն ամենի մարդկային լինելը, ինչը մարդկային ծագում ունի, տեսնել ուզող և գիշերվա անվերջ լինելն իմացող կույրը` Սիզիփոսը, շարունակում է քայլել: Ժայռը դեռ գլորվում է:

Ես թողնում եմ Սիզիփոսին լեռան ստորոտում: Ամեն մարդ ունի իր ժայռը: Բայց Սիզիփոսը սովորեցնում է գերագույն հավատարմություն, որը ժխտում է աստվածներին ու ժայռեր է բարձրացնում: Նրան նույնպես թվում է, թե ամեն ինչ լավ է: Այս, առանց գերագույն տիրոջ մնացած տիեզերքը նրան չի թվում ո’չ ամուլ, ո’չ էլ ճղճիմ: Քարի յուրաքանչյուր փշուրը, կեսգիշերային լեռան վրա փայլատակող յուրաքանչյուր հանքաբեկորը ինքնին աշխարհներ են ստեղծում: Հենց միայն գագաթներ նվաճելու համար թափված ջանքերը բավական են, որ լցնեն մարդու սիրտը: Սիզիփոսին պետք է պատկերացնել երջանիկ:

Ալբերտ Քամյու, իմ շատ սիրելի հեղինակներից

Տեքստը իմ լավ բարեկամ Արթուր Ավթանդիլյանի նոթերից:

Advertisements